Op zoek naar informatie over een psychische klacht of aandoening?

Klik hier voor een A-Z overzicht van enkele belangrijke psychische klachten »

Tijd om normaal te doen over psychische problemen

Verwaarlozing en mishandeling

Wat zijn de risicofactoren?

Ouders verwaarlozen of mishandelen hun kinderen zelden omdat ze het slecht met hen voorhebben. Meestal gaat het om mensen die zelf problemen hebben: dat kan om psychische problemen gaan zoals depressies of verslavingen, of om relatie- of geldproblemen… Slechte leefomstandigheden, bijvoorbeeld door financiële problemen, kunnen voor spanningen zorgen die de ouders vervolgens afreageren op hun kind. De kinderen zijn het slachtoffer van het gebrek aan draagkracht van hun ouders. 

Pesten is een pest

Pestkoppen hebben wel degelijk de bedoeling om anderen te schaden. Vaak pesten ze om hun eigen onzekerheid te verbergen en via hun pestgedrag macht uit te oefenen. Pesters handelen zelden in hun eentje. Ze kunnen pas hun gang gaan als ze rond zich heen mensen verzamelen die ofwel actief meedoen ofwel zwijgend toekijken. Meestal grijpen deze mensen niet in uit angst om zelf het slachtoffer van de pesterijen te worden.

Ook hier speelt de omgeving een rol: pesten gebeurt vaker in situaties waar mensen geconfronteerd worden met veel frustraties of een onaangename sfeer in de groep. Het pesten is dan een soort uitlaatklep. 

Iedereen kan het slachtoffer worden van pesterijen, maar bepaalde mensen lopen meer risico. Het gaat om mensen die niet goed voor zichzelf opkomen, die een duidelijk zwakke plek hebben (een afwijkend uiterlijk, een accent, slim of juist niet zo slim zijn…) of die anders zijn dan de doorsnee mensen in de groep. Dat is bijvoorbeeld het geval bij kinderen met autisme. Maar de aanleiding kan ook gewoon zijn dat je een ander soort hobby hebt of afwijkende overtuigingen, waarden en normen.

Wat kun je zelf doen?

Heb je de indruk dat een kind in je omgeving thuis verwaarloosd of mishandeld wordt, dan zal je niet meteen weten hoe je daarmee moet omgaan. Wellicht ben je bang om je te moeien met de thuissituatie van anderen, maar wil je het kind graag helpen. 

Het is zelden een goed idee om de ouders rechtstreeks aan te spreken over je vermoedens. Het is namelijk erg moeilijk in te schatten wat de reactie van de ouders zal zijn. Wanneer je erg ongerust bent, is het wel een goed idee om je ongerustheid te signaleren aan professionele hulpverleners: leerkrachten, mensen van het Centrum voor Leerlingenbegeleiding (CLB), of een Vertrouwenscentrum kindermishandeling (VK).

Bij een Vertrouwenscentrum kan je in principe dag en nacht terecht als je vragen hebt of ongerust bent. Je vraag wordt normaal gezien anoniem behandeld. Het Vertrouwenscentrum schakelt in geval van ongerustheid het hele netwerk rond het kind in om te zoeken naar een manier om de ouders te bereiken en te ondersteunen.

Warme momenten

Kinderen die thuis verwaarloosd of mishandeld worden, kunnen enorm veel deugd hebben aan volwassenen die wel aandacht en liefde geven. Je kan heel veel kleine dingen doen voor het kind in kwestie: aandacht geven en belangstelling tonen voor school, hobby’s, vriendjes… Complimentjes geven en knuffelen. Of het kind eens uitnodigen om samen een leuke namiddag door te brengen, te blijven eten of logeren. Al die fijne, warme momenten kunnen voor het kind een enorme opsteker zijn. 

Wordt je kind gepest, probeer het dan aan de praat te krijgen over de pesterijen. Neem het verhaal van het kind ernstig, zeg niet zomaar dat het ‘flink’ moet zijn en maak in ieder geval duidelijk dat het pesten niet zijn schuld is. Bespreek met je kind hoe het een volgende keer het pestgedrag zou kunnen aanpakken. Neem ook zo snel mogelijk contact op met een leerkracht of trainer en zoek samen naar oorzaken en oplossingen voor het pestgedrag. Neem zelf liever geen contact met de ouders van het pestende kind. Laat dat over aan de leerkracht.

Help je kind uiting te geven aan de nare ervaringen. Stimuleer het om dingen te doen die het graag doet en goed kan, en geef het complimenten zodat zijn zelfvertrouwen groeit. 

Zelf gepest

Word je zelf gepest, zoek dan een vertrouwenspersoon met wie je hierover kan praten. Accepteer het pesten niet en ga er niet van uit dat het vanzelf zal stoppen. Schrijf alles op: dat kan opluchten, maar het kan ook belangrijk zijn bij een eventuele rechtszaak of schadeclaim. Maak tijd vrij voor zaken die je goed kunt en waar je je goed bij voelt, zoals een sport of hobby. Creëer zo voor jezelf eilandjes van welbevinden en een manier om je zelfvertrouwen terug te vinden.

Laat je door iemand die je vertrouwt adviseren en helpen. Op het werk kan dat de personeelsdienst zijn, de vertrouwenspersoon, de bedrijfsarts of de sociale dienst of de vakbondsafgevaardigde.

Hoe wordt het behandeld?

Psychotherapie kan helpen om kwetsuren uit je kindertijd of pestervaringen te verwerken, om opnieuw zelfvertrouwen te krijgen en te leren vertrouwen krijgen in andere mensen. Soms is hiervoor een intensieve en langdurige therapie nodig. Een slechte kindertijd kan je zoveel schade toebrengen dat de ontwikkeling van je persoonlijkheid erdoor bepaald wordt. 

Toch hoef je niet te wanhopen. Heel wat mensen vinden dankzij therapie en de steun van lotgenoten een manier om toch een volwaardig en bevredigend leven uit te bouwen. 

Word je om welke reden dan ook vaak gepest, dan is het misschien zinvol om een training te volgen om beter voor jezelf op te komen. Dat kunnen trainingen in sociale vaardigheden zijn, assertiviteitstrainingen maar ook trainingen in zelfverdedigingstechnieken of judo. 

Uiteraard is het niet alleen de mishandelde of gepeste persoon die behandeld moet worden. In de eerste plaats moet gezorgd worden dat de omgeving van het slachtoffer haar gedrag verandert. Bij kinderverwaarlozing en -mishandeling is het belangrijk dat het gezin ondersteund wordt om op een andere manier om te gaan met moeilijkheden en spanningen. Pestgedrag in scholen en op het werk moet onmiddellijk en kordaat aangepakt worden.

Wat is het?

Als mensen je slecht behandelen kan dat tot traumatische situaties leiden. Dat kan een ernstig en blijvend psychisch lijden veroorzaken. 

Emotionele verwaarlozing in de kindertijd en psychische en lichamelijke mishandeling kunnen een kind zodanig beschadigen dat het er een leven lang de gevolgen van draagt. Ook pesten, op school of op het werk, kan ernstige psychische gevolgen hebben. 

We spreken van emotionele verwaarlozing als een kind niet de liefde, warmte en aandacht krijgt die ieder kind nodig heeft. Maar men spreekt ook van verwaarlozing als een kind verwend wordt en niet de grenzen krijgt die het nodig heeft. 

Bij psychische mishandeling wordt een kind bijvoorbeeld voortdurend belachelijk gemaakt, gekleineerd of uitgescholden. Als iemand slaag krijgt of seksueel misbruikt wordt, gaat het om lichamelijke mishandeling. 

Van pesten spreken we als mensen je belachelijk maken, zaken doen die je fysiek of emotioneel pijn doen of kwaad of machteloos maken. Er is een groot verschil tussen plagen en pesten. Bij plagen staan mensen op een gelijk niveau: nu eens plaagt de ene de andere, dan weer omgekeerd. Plagerijen zijn nooit kwaad bedoeld. Bij pesten is er altijd een slachtoffer. Er is een duidelijk machtsonevenwicht tussen wie pest en wie gepest wordt. Pesters pesten net om hun slachtoffers duidelijk te maken dat ze machtiger zijn. 

Zware gevolgen

Zowel bij verwaarlozing en mishandeling in de kindertijd als bij pesten kunnen de psychische gevolgen voor het slachtoffer bijzonder ernstig zijn. 

Slachtoffers kampen met angsten, faalangst, stress, grote onzekerheid, eenzaamheid en sociaal isolement. Kinderen die verwaarloosd en mishandeld werden kunnen het later moeilijk hebben om iemand te vertrouwen en met iemand een intieme relatie aan te gaan. Zeker als ze mishandeld werden door mensen die ze eigenlijk het meest hadden moeten kunnen vertrouwen: hun ouders of de mensen die hen opvoeden.

Ook slachtoffers van pestgedrag hebben het moeilijk om daarna relaties aan te gaan en mensen te vertrouwen.

Kinderverwaarlozing en -mishandeling zijn vaak de kiem voor psychische problemen in het latere leven. We moeten dus alles in het werk stellen om kinderverwaarlozing en -mishandeling te voorkomen.

Leeswijzer

  • Mijn meneer. - T. van Lieshout - ISBN 9789021442020
  • Je mag weer mens zijn. Helende woorden voor slachtoffers van geweld. - L. Van Mellaert - ISBN 9789043514827
  • Een groot geheim in een klein hoofdje. Stilstaan bij seksueel misbruik in theorie en praktijk. - H. De Pauw - ISBN 9044117599
  • Over leven na geweld: slachtoffers vertellen hun verhaal. - K. Opmeer - ISBN 9789023248026
  • Grenzen op het werk. Een praktische gids rond ongewenst gedrag. -
    M. Luyens; e.a. - ISBN 9789020951394

Voor kinderen en jongeren:

  • De pijn voorbij. - L. Descamps - ISBN 9789059323926
  • Pestkoppen en windbuilen. - G. Didelez - ISBN 9789022328033
  • Rood of waarom pesten niet grappig is - J. de Kinder - ISBN 9789058388483

Deze meeste boeken zijn hier te ontlenen.